Wydaje nam się, że środki odstraszające komary mają zapewnić nam spokój. Wystarczy spryskać skórę, poczuć charakterystyczny zapach i można uznać, że granica została wyznaczona. Po jednej stronie my, po drugiej owady. Tyle że biologia rzadko szanuje nasze proste podziały. Najnowsze badania nad komarami Aedes aegypti sugerują, że nawet zapach DEET, jednego z najlepiej znanych składników repelentów, może w szczególnych warunkach zostać przez owady skojarzony z nagrodą, czyli dostępem do pokarmu.
To nie jest powód, by wyrzucać preparaty do kosza. Byłoby to równie rozsądne, jak rezygnacja z pasów bezpieczeństwa po przeczytaniu, że wypadki nadal się zdarzają. To raczej przypomnienie, że ochrona przed komarami nie polega na psiknięciu się przed wyjściem z domu. Zwłaszcza gdy mówimy nie tylko o swędzących bąblach, ale też o chorobach przenoszonych przez owady.
Komar nie działa jak prosty automat
Aedes aegypti to gatunek, który może przenosić wirusy dengi, Zika, chikungunyi i żółtej febry. Dla wielu osób w Polsce brzmi to jeszcze jak problem z egzotycznej mapy świata, ale ta mapa od kilku lat robi się mniej egzotyczna. Zmiany klimatu, podróże, transport i urbanizacja sprawiają, że rozmowa o komarach-wektorach coraz częściej dotyczy także Europy, nawet jeśli skala zagrożenia jest różna w zależności od regionu.
Dlatego naukowców interesuje nie tylko to, czym można komary odstraszyć. Równie ważne jest pytanie, jak owady podejmują decyzje. Brzmi to niemal zbyt poważnie jak na stworzenie, które zwykle kończy pod kapciem, ale takie lekceważenie jest wygodne tylko dla nas. Komary odbierają zapachy, reagują na dwutlenek węgla, temperaturę, wilgotność i sygnały chemiczne skóry. Potrafią też uczyć się na podstawie doświadczeń.
W badaniu nad DEET sprawdzano właśnie taki mechanizm. Komary miały kontakt z zapachem substancji, która normalnie powinna je zniechęcać, ale ten kontakt łączono z możliwością żerowania. Po kilku powtórzeniach część owadów zaczynała reagować inaczej. Zapach przestawał działać wyłącznie jak ostrzeżenie, a zaczynał przypominać wskazówkę, że w pobliżu może pojawić się pokarm.
Czytaj też: Kleszcze, borelioza i majowy sezon ekspozycji. Właśnie teraz warto zachować większą czujność
DEET nadal jest ważny, tylko nie jest czarodziejską tarczą
DEET od lat należy do najlepiej przebadanych i najczęściej stosowanych składników repelentów. W zaleceniach dotyczących ochrony przed ukąszeniami wciąż pojawia się obok pikarydyny, IR3535 czy olejku z eukaliptusa cytrynowego. Nie ma tu więc sensacyjnego zwrotu, w którym nagle okazuje się, że popularny środek działa odwrotnie, niż sądziliśmy.
Repelent działa wtedy, gdy jest używany prawidłowo. A z tym bywa różnie. Nakładamy go za mało, omijamy fragmenty skóry, zapominamy o ponownej aplikacji, pocimy się, przecieramy ręce, siadamy przy wodzie, dokładamy krem z filtrem, a potem dziwimy się, że po dwóch godzinach komary zaczynają wygrywać negocjacje.
W kontekście tego badania szczególnie istotne jest stężenie substancji na skórze. Jeśli zapach DEET pozostaje wyczuwalny, ale warstwa ochronna jest już zbyt słaba, komar może nadal znaleźć okazję do żerowania. W warunkach laboratoryjnych właśnie takie połączenie bodźca i nagrody wystarczyło, by zmienić zachowanie części owadów. Nie wiemy, jak często dzieje się to w naturze, ale sam mechanizm jest wart uwagi.
Mam wrażenie, że w codziennej profilaktyce za często mylimy posiadanie preparatu z ochroną. Spray w torbie, spray na półce, spray użyty raz przed kolacją – to wszystko wygląda jak rozsądek, ale nie zawsze nim jest.
Choroby przenoszone przez komary
Gdy komar zostawia po sobie tylko swędzący ślad, temat łatwo zepchnąć do kategorii letnich niedogodności. Problem zaczyna wyglądać inaczej, gdy w grę wchodzą choroby. Denga, chikungunya, Zika czy żółta febra nie rozprzestrzeniają się samym faktem istnienia wirusa. Potrzebny jest jeszcze owad, który może go przenieść, człowiek podatny na zakażenie i warunki sprzyjające kontaktowi.
Ochrona przed ukłuciami przerywa ten łańcuch w miejscu, na które mamy realny wpływ. Nie jest spektakularna. Nie brzmi jak przełom. Polega na nudnych, powtarzalnych czynnościach: prawidłowej aplikacji repelentu, ubraniu zakrywającym skórę, moskitierach, siatkach w oknach, ograniczaniu stojącej wody w pojemnikach, donicach i rynnach.
Badanie nad uczeniem się komarów pokazuje, że owady nie muszą reagować zawsze tak samo. Jeśli warunki się zmieniają, ich zachowanie też może się przesunąć. To istotne dla projektowania nowych repelentów i strategii kontroli populacji komarów. Substancja chemiczna to jedno, ale sposób, w jaki owad interpretuje zapach po wcześniejszych doświadczeniach, może zmieniać skuteczność całej metody.
Laboratorium nie jest tarasem, ale lekcji nie warto ignorować
Trzeba zachować ostrożność. Wyniki z laboratorium nie oznaczają automatycznie, że komary w ogrodzie zaczną masowo traktować DEET jak zaproszenie do posiłku. W realnym środowisku działa więcej bodźców: zapach skóry, pot, kosmetyki, temperatura, ruch, wilgotność, wiatr, obecność innych ludzi i zwierząt. Komar nie wybiera celu na podstawie jednego sygnału.
Ale nauka często zaczyna się właśnie od takich pozornie wąskich obserwacji. Najpierw sprawdza się, czy mechanizm w ogóle istnieje. Dopiero później można pytać, jak silny jest poza laboratorium i czy zmienia rzeczywiste ryzyko ukąszeń. Tutaj odpowiedź na pierwsze pytanie jest ciekawa: tak, reakcja na repelent może zostać przesunięta przez doświadczenie.
To wystarczy, by spojrzeć bardziej trzeźwo na nasze przyzwyczajenia. Repelenty nie są dekoracją wakacyjnej apteczki. Jeśli jedziemy w miejsce, gdzie choroby przenoszone przez komary są realnym ryzykiem, ich używanie powinno być tak samo świadome jak picie bezpiecznej wody czy sprawdzanie zaleceń dotyczących szczepień. A jeśli zostajemy w Polsce, nadal warto pamiętać, że komary korzystają z naszej niedbałości bardzo chętnie.
DEET pozostaje ważnym narzędziem ochrony, ale nie zastępuje rozsądku. Trzeba nakładać go zgodnie z instrukcją, ponawiać aplikację, nie traktować zapachu jako dowodu pełnej skuteczności i łączyć go z innymi metodami ograniczania ukąszeń. Komary są małe, ale ewolucyjnie bardzo dobrze przećwiczone w szukaniu okazji. Jeśli zostawimy im lukę, zwykle ją znajdą.
