Tajemniczy lokatorzy z lat 80.
Mowa o ludzkich betaherpeswirusach 6A i 6B (HHV-6A i HHV-6B), które, choć dla laika brzmią dość egzotycznie, są niezwykle powszechne. Zostały odkryte stosunkowo niedawno, bo dopiero w latach 80. XX wieku, u pacjentów z chorobami układu odpornościowego. HHV-6 to po prostu powszechny wirus z rodziny herpeswirusów.
Szybko okazało się jednak, że niemal każdy z nas miał z nimi kontakt. Wirus HHV-6B jest bowiem głównym sprawcą tzw. „szóstej choroby” (gorączki trzydniowej lub potocznie “trzydniówki”), która dotyka około 90 proc. dzieci przed ukończeniem drugiego roku życia.
Zazwyczaj infekcja przebiega łagodnie – kończy się na wysokiej gorączce i charakterystycznej wysypce. Jednak te wirusy mają pewną unikalną i nieco mroczną cechę, która odróżnia je od niemal wszystkich innych ludzkich wirusów opryszczki: potrafią „wkleić” się w nasz własny genom.
Wirus, który stał się genem
Większość wirusów po prostu nas infekuje, namnaża się i ewentualnie przechodzi w stan uśpienia. HHV-6 idzie o krok dalej. Potrafi wbudować się w zakończenia naszych chromosomów, zwanych telomerami (to takie „ochronne skuwki” na końcach nici DNA).
Jeśli do takiego wbudowania dojdzie w komórkach rozrodczych – plemnikach lub komórkach jajowych – wirus staje się częścią naszego dziedzictwa genetycznego.
Taka sytuacja nazywa się dziedziczną chromosomalną integracją. Oznacza to, że dziecko osoby z takim „wklejonym” wirusem ma 50 proc. szans na odziedziczenie go w każdej jednej komórce swojego ciała.
Szacuje się, że obecnie od 0,4% do 1% całej światowej populacji nosi w sobie takie wirusowe dziedzictwo. To właśnie ten fenomen pozwolił naukowcom prześledzić historię wirusa 2500 lat wstecz.
Detektywi w starożytnych grobowcach
Międzynarodowy zespół naukowców przeprowadził pionierskie badania, analizując szczątki około 4000 osób z różnych stanowisk archeologicznych w Europie. Dzięki zaawansowanym technikom badania starożytnego DNA (aDNA) udało się odnaleźć 11 starożytnych genomów tych wirusów.
Najstarszy z nich pochodzi z Ordony we Włoszech, z grobu datowanego na VIII–VI wiek przed naszą erą (epoka żelaza). Pozostałe ślady odkryto m.in. u Anglosasów w Anglii, w średniowiecznych grobach w Belgii oraz w Estonii, a nawet u myśliwych-zbieraczy z rosyjskiej tajgi.
To odkrycie pokazuje, że wirusy te towarzyszyły nam w różnych kulturach i warunkach życia – od rolniczych osad po mroźną północ. Wyniki ekspertyz opublikowano w czasopiśmie Science Advance.
Jak to możliwe, że po ponad dwóch tysiącach lat naukowcy są w stanie odczytać kod wirusa? Kluczem okazały się zęby i gęste kości czaszki (np. kość skalista). Zęby działają jak małe „kapsuły czasu”, chroniąc DNA przed zniszczeniem.
Ponieważ osoby z dziedziczną formą wirusa mają go w każdej komórce, wirusowe DNA jest tam obecne w stosunkowo dużych ilościach, co ułatwia jego wykrycie nawet po wiekach leżenia w ziemi.
Co starożytne DNA mówi o naszym zdrowiu?
Badanie skamielin genetycznych to nie tylko czysta ciekawość historyczna. To klucz do zrozumienia, jak wirusy ewoluują i jak mogą wpływać na nasze zdrowie dzisiaj.
Współczesna medycyna łączy wirusy HHV-6 z wieloma poważnymi schorzeniami, takimi jak zapalenie mózgu, stwardnienie rozsiane, niepłodność czy stan przedrzucawkowy u kobiet w ciąży. Dzięki starożytnym próbkom naukowcy dowiedzieli się m.in., że:
- Różnorodność wirusa jest bardzo stara: większość wariantów, które znamy dzisiaj, istniała już w XIV wieku.
- HHV-6A został “zamrożony” w populacji europejskiej: oznacza to, że przestał wbudowywać się w nasze geny dawno temu, więc jeśli ktoś rodzi się z tym wariantem wirusa, to nie dlatego, że wirus „wkleił się” niedawno, ale dlatego, że ta osoba odziedziczyła wirusa po przodku sprzed tysięcy lat!
- HHV-6B jest bardziej aktywny: ten typ wirusa wydaje się bardziej dynamiczny i prawdopodobnie wciąż wchodzi w nowe interakcje z naszym genomem.
Ciekawym przypadkiem był szkielet młodego mężczyzny z Edix Hill w Anglii (VII wiek n.e.). Naukowcy odkryli w jego kościach zarówno wirusa HHV-6B, jak i bakterię dżumy. Ponieważ wirus był wbudowany w jego geny od urodzenia, prawdopodobnie nie miał wpływu na jego śmierć – zabiła go szybko postępująca dżuma. To pokazuje, jak skomplikowane mogą być losy patogenów ukrytych w jednym organizmie.
Dlaczego to jest ważne dla nas dzisiaj?
Zrozumienie, że wirusy HHV-6 są z nami „od zawsze”, zmienia sposób, w jaki patrzymy na medycynę personalizowaną. Skoro około 1 proc. z nas ma ten wirus wpisany w swój kod genetyczny, lekarze muszą brać to pod uwagę przy diagnozowaniu chorób czy planowaniu przeszczepów. Reaktywacja takiego uśpionego w genach wirusa może być bowiem groźna dla osób z obniżoną odpornością.
Badania te udowadniają, że starożytne DNA to potężne narzędzie. Pozwala nam nie tylko śledzić migracje ludów, ale też historię naszych niewidzialnych towarzyszy – wirusów, które kształtowały nasz gatunek przez wieki.
A następnym razem, gdy usłyszymy o „trzydniówce” u dziecka, warto pomyśleć, że ten sam wirus mógł nękać mieszkańców antycznej Italii czy średniowiecznych rycerzy, a jego ślady być może do dziś nosimy w sobie jako trwały zapis naszej wspólnej ewolucji.
